Związek Sybiraków został założony w Polsce w 1928 roku przez V Dywizję Syberyjską Wojska Polskiego. Marszałek Polski, Józef Piłsudski był jego honorowym członkiem z legitymacją nr 1. Oskarżony wraz z bratem Bronisławem o udział w zamachu na cara Aleksandra II został w 1887 roku zesłany na Syberię, skąd powrócił dopiero po 5. latach.
Związek Sybiraków, powstały 82 lat temu, jako organizacja patriotyczna w II Rzeczypospolitej mobilizował szeroki front sił społecznych dla odbudowy odrodzonej Polski. Myślą przewodnią Związku Sybiraków było założenie, zgodnie z którym tylko państwo silne ekonomicznie, posiadające skutecznie działającą oświatę, dążące do patriotycznego wychowania młodzieży, o silnej armii może stać się państwem znaczącym w Europie.
Chlubną działalność tej organizacji przerwała II wojna światowa i zniewolenie naszego kraju przez dwie potęgi: hitleryzm i bolszewizm. Dopiero odzyskana niepodległość, a także przemiany ustrojowe umożliwiły reaktywowanie Związku Sybiraków. Prezesem Zarządu Głównego Związku Sybiraków został Ryszard Reiff.
W Gdańsku, pierwsze walne zgromadzenie Sybiraków odbyło się 28 stycznia 1989 roku na terenie Akademii Medycznej z inicjatywy profesora Stefana Angielskiego, ówczesnego rektora AMG. Profesor Stefan Angielski urodził się na Wołyniu. 13 kwietnia 1940 roku został deportowany z rodziną na Sybir. Jego ojciec zginął w Katyniu, zaś on sam powrócił do kraju po 6. latach zesłania.
Profesor Stefan Angielski pozostaje nadal charyzmatycznym liderem Pomorskiego Związku Sybiraków, od 1992 roku jest jego wojewódzkim prezesem z wyboru, niezwykle zaangażowanym w działalność związku. Przyczynił się do powstania: pomnika w Norylsku „W Hołdzie Polskim Łagiernikom”, pomnika „Ofiar Golgoty Wschodu” w Gdańsku, nazywanego „Pietą Sybiraków”, pomnika „W Hołdzie Zesłańcom Sybiru” w Parku Rady Europy w Gdyni oraz pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego we Wrzeszczu. Ponadto zainspirował opracowanie dwutomowej książki „Przez Sybir na Ziemię Gdańską”, która zyskała uznanie wśród historyków.
Szczególnie cenna jest inicjatywa profesora Stefana Angielskiego, założyciela funduszu „Stypendium Sybirackie”, zapewniającego zdolnej młodzieży – potomkom polskich zesłańców – zamieszkałej na terenach byłego ZSRR warunków materialnych umożliwiających studiowanie w Polsce.
Liczne prelekcje z okazji rocznic i świąt narodowych znakomicie wygłaszane przez profesora Stefana Angielskiego – szczególnie często do młodzieży – nie tylko wyrażają hołd ofiarom Golgoty Wschodu, ale również przyczyniają się do rozwijania świadomości społecznej.
W dniu 17 września br. przy pomniku Golgoty Wschodu w Gdańsku z okazji obchodów Światowego Dnia Sybiraka, w 71. rocznicę agresji sowieckiej na Polskę, profesor Stefan Angielski powiedział: „17 września, dzień agresji Rosji Sowieckiej, stał się dla Polaków niewyobrażalną i potworną klęską, a szczególnie dla tych, którzy żyli na Kresach, za Niemnem i Bugiem. To dzień, kiedy na usta cisną się słowa: Katyń, Sybir, deportacja, niewola”.
Po czym zacytował słowa Kazimierza Wierzyńskiego (1884–1969), urodzonego w Drohobyczu:
Jest w Polsce jedna droga od lat wyjeżdżona,
Na Wschód Północny wiedzie, znana od stuleci.
Za mężem w noc porwanym płakała tam żona
od matek oddarte ginęły tam dzieci.
W dalszej części Profesor wspominał znakomitych Polaków związanych z Kresami: „To tam, na Kresach za Niemnem i Bugiem przyszli na świat Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki. Będąc na obczyźnie żyli i tworzyli z myślą o Nowogródku i Krzemieńcu. To tam, na Kresach urodzili się Stanisław Moniuszko, Karol Szymanowski i Ignacy Paderewski, nasi wielcy kompozytorzy. To tam, w Olesku na północny-wschód od Lwowa urodził się Jan Sobieski, na Polesiu Tadeusz Kościuszko, na Podolu hetman Stanisław Żółkiewski, zdobywca Moskwy i w Zułowie na Wileńszczyźnie – Józef Piłsudski, twórca II Rzeczypospolitej. To tam, na Kresach, powstały dwa pierwsze uniwersytety we Wschodniej Europie: im. Stefana Batorego w Wilnie (1577) oraz im. Jana Kazimierza we Lwowie (1661). Dopiero 200 lat później powołano do życia Uniwersytet Moskiewski (1755). To w Krzemieńcu zorganizowano słynne liceum zwane Ateneum Wołyńskim, które po likwidacji w 1833 roku posłużyło do powstania Uniwersytetu w Kijowie. Na Uniwersytecie Wileńskim pracowali dwaj bracia, wielcy uczeni profesorowie: Jędrzej i Jan Śniadeccy. Jędrzej (1768–1838), autor pierwszego doskonałego podręcznika chemii w języku polskim, kładł podwaliny pod rodzącą się biochemię. To on założył w 1805 roku w Wilnie pierwsze w Europie Towarzystwo Lekarskie i za przykładem Lekarskiego Towarzystwa Wileńskiego powstawały Towarzystwa Lekarskie na terenie wszystkich zaborów i w innych krajach Europy, w Rosji i Ameryce. Polskie Towarzystwo Lekarskie posiada ponad 200-letnią piękną tradycję dzięki Jędrzejowi Śniadeckiemu, obecnemu patronowi PTL. W okresie zaborów poza głównym nurtem działalności w podnoszeniu kwalifikacji zawodowych i naukowych, PTL był miejscem kształtowania postaw patriotycznych i krzewienia kultury polskiej. PTL tworzyli i wspierali wielcy i wspaniali lekarze: Tytus Chałubiński, Henryk Jordan, Wiktor Szokalski, Ludwik Rydygier, Władysław Biegański i inni… To na Uniwersytecie we Lwowie w latach dwudziestych XX wieku zorganizowano jedną z najlepszych szkół biochemicznych w Europie, kierowaną przez profesora Jakuba Parnasa. Jego uczeń, profesor Włodzimierz Mozołowski był twórcą gdańskiej szkoły biochemicznej po zakończeniu wojny. Rudolf Weigl (1883–1957), wielki uczony, profesor Uniwersytetu we Lwowie, okrył sławą naukę polską jako wynalazca pierwszej w świecie skutecznej szczepionki przeciw durowi plamistemu, która uratowała miliony istnień ludzkich. Był po II wojnie światowej wielokrotnym kandydatem do Nagrody Nobla, której otrzymanie udaremniły mu władze komunistyczne. Otrzymał najwyższe odznaczenie papieskie – Order św. Grzegorza. To było podglebie, z którego nas wyrwano, wpierw mordując ojców, a rodziny rzucając na przetarte przez naszych przodków drogi prowadzące na północny-wschód”.
Następnie profesor Angielski ponownie zacytował Kazimierza Wierzyńskiego:
Co teraz nas ocali, z obczyzny sprowadzi,
I nad Niemen domowy nad Świteź powróci,
Na jakie mamy słowo podnosić się, bladzi,
I na jakie rozbijać te mury, zakuci.
Ach jest to słowo – słyszysz? – w ślad za nami leci.
I wiarę nam umacnia, nad wszelką zawiłość,
Jest w Polsce jedna droga, znana od stuleci,
Którędy wolność wraca z wszystkich wygnań. Miłość.
A przemówienie zakończył słowami: „ta droga przywiodła nas, Sybiraków, tutaj na Pomorze, Kaszuby, na ziemię Józefa Wybickiego”.
Dr med. Romuald Pruszyński,
członek Zarządu Głównego PTL, autor artykułu, który ukazał się w miesięczniku Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego „Gazecie AMG”, nr 11/2010 str.36.